Orrefors, Kosta Boda en Målerås

De bossen van Småland lijken op het eerste gezicht een onwaarschijnlijke plek voor een internationale glasindustrie. Toch ontstond hier, tussen zand, hout en afgelegen nederzettingen, een van de meest invloedrijke glasregio’s ter wereld: het Glasriket. De namen Orrefors, Kosta Boda en Målerås zijn er onlosmakelijk mee verbonden. Hun geschiedenis vertelt hoe ambacht, kunst en industrie elkaar vonden in een landschap dat alles in zich had om glas te laten ontstaan.

De komst van glas naar Zweden

Glas kwam relatief laat naar Zweden. Pas in de 16e eeuw begonnen de eerste glasblazers – vaak vaklieden uit Duitsland en Italië – zich te vestigen in de buurt van Stockholm. Ze werkten in dienst van adel en rijke kooplieden, want glas was kostbaar en exclusief. De kennis bleef lang in handen van buitenlandse meesters; het duurde decennia voordat Zweden zelf het ambacht beheerste.

Toen glas toegankelijker werd, verspreidden de glasovens zich over het land. De geografie speelde Zweden in de kaart: grote zandafzettingen, veel hout voor de ovens en genoeg ruimte om nieuwe werkplaatsen te bouwen. In de 18e en 19e eeuw verplaatste het zwaartepunt zich naar Småland, waar oude ijzerwerken sloten en hun infrastructuur – arbeiderswoningen, transportlijnen, energievoorziening – beschikbaar kwam voor nieuwe industrie.

Zo ontstond het Glasriket: een regio waar uiteindelijk vrijwel alle grote Zweedse glasfabrieken zich zouden vestigen en waar glas een eigen cultuur en identiteit kreeg.

Kosta: begin van een traditie

Het oudste nog actieve glasbedrijf van Zweden is Kosta, opgericht in 1742 door twee voormalige generaals uit het leger van koning Karel XII. Ze kozen bewust voor een plek midden in de bossen van Småland. Het hout lag voor het oprapen en de locatie lag strategisch tussen Stockholm en Karlskrona, twee steden die veel glas nodig hadden.

In de eerste 150 jaar maakte Kosta vooral luxeproducten: vensterglas, kroonluchters en fijn kristal voor adel en rijke handelaren. De glasblazers kwamen uit Europa en hielden hun technieken angstvallig geheim. Het glas leek daardoor sterk op dat van hun thuislanden, wat in 1897 tot kritiek leidde op de Stockholmse tentoonstelling.

Die kritiek werd een keerpunt. Kosta besloot eigen ontwerpers aan te nemen, zodat het bedrijf een eigen stijl kon ontwikkelen. In 1898 werd Gunnar G:son Wennerberg de eerste huisontwerper, het begin van een traditie waarin kunstenaars en glasblazers samen nieuwe vormen en technieken ontwikkelden.

Boda, Åfors en de weg naar Kosta Boda

In de 19e en 20e eeuw ontstonden in Småland talloze glasfabrieken, waaronder Boda en Åfors. Deze bedrijven ontwikkelden zich snel en trokken eigen ontwerpers aan, die de stap zetten van puur gebruiksglas naar glas als designobject. De regio werd een netwerk van kleine dorpen rond rokende schoorstenen en gloedhete ovens, waarin glasblazers en kunstenaars nauw samenwerkten.

Uiteindelijk zouden Kosta, Boda en Åfors fuseren tot het merk dat we nu kennen als Kosta Boda, een combinatie van ambachtelijke traditie en moderne vormgeving. Kosta Boda werd een broedplaats voor kunstenaars als Vicke Lindstrand, Erik Höglund, Monica Backström en Ulrika Hydman Vallien. Hun werk maakte het merk internationaal herkenbaar: kleurrijk, expressief en vaak experimenteel.

Sinds 2005 maakt Orrefors Kosta Boda AB deel uit van de New Wave Group, maar de glasovens in Kosta branden nog steeds en trekken bezoekers uit de hele wereld.

Orrefors: kunstglas als doorbraak

Orrefors werd in 1898 opgericht op een voormalige ijzerwerksite, een typisch Smålands patroon waarin oude industrie plaatsmaakt voor nieuwe. De eerste jaren produceerde het bedrijf vooral gebruiksglas en flesglas, maar de echte omwenteling kwam in 1916, toen kunstenaars Simon Gate en Edward Hald bij de fabriek kwamen werken.

Zij introduceerden nieuwe technieken zoals graalglas, waarbij kleuren in lagen glas worden ingesloten en vervolgens deels worden weggeslepen, en later Ariel, waarin luchtbellen en kleur gevangen worden in het kristal. Het resultaat was glas dat niet alleen functioneel was, maar ook beeldende kunst.

In 1925 won Orrefors de Grand Prix op de wereldtentoonstelling in Parijs, als enige glasfabriek ter wereld. Daarmee werd Zweeds glas internationaal een begrip. De stijl van Orrefors – helder, klassiek, verfijnd – werd een tegenhanger van het meer expressieve, kleurrijke werk van Kosta Boda.

Målerås: van arbeidersglas naar signatuurkristal

Målerås Glasbruk werd in 1890 opgericht en groeide uit tot een van de vele kleinere glasfabrieken in Småland. Het leven draaide er, net als in andere glasdorpen, om de oven: lange dagen, hoge temperaturen en een hechte gemeenschap rond het glas. Het bedrijf maakte vooral gebruiksglas en glas voor alledaags gebruik, bedoeld voor de binnenlandse markt.

In de loop van de 20e eeuw kreeg Målerås het moeilijk, zoals veel glasovens die moesten concurreren met massaproductie. De ommekeer kwam met ontwerpers als Mats Jonasson, die het bedrijf later overnam en een duidelijke artistieke koers uitzette. Målerås ontwikkelde een eigen signatuur met natuurmotieven, sculpturaal kristal en handwerk dat dicht bij de traditie blijft.

Vandaag is Målerås een van de weinige glasfabrieken in het Glasriket die nog volledig onafhankelijk opereert, met de nadruk op ambacht, kleine reeksen en verzamelobjecten.

Het Glasriket vandaag

Hoewel veel glasfabrieken zijn verdwenen, blijven Orrefors, Kosta Boda en Målerås de kern van het Glasriket. Ze combineren traditie met kunst, toerisme en design. Bezoekers kunnen de glasblazers aan het werk zien, winkels en musea bezoeken en het glas rechtstreeks uit de bron kopen.Mail de redactie