Madeira

De oorsprong van Madeira is een klassiek voorbeeld van toeval dat traditie wordt. In de 15e en 16e eeuw deden zeilschepen het eiland Madeira aan om water en proviand in te slaan. Wijnvaten gingen mee aan boord als ballast en als drank voor de bemanning. Tijdens lange reizen – soms vier keer over de evenaar – warmden de vaten op in de tropenzon. Toen een vat na zo’n rondreis terugkeerde op het eiland, bleek de wijn niet bedorven maar juist beter geworden. Het fenomeen kreeg een naam: vinho da roda, de rondreiswijn. Lange tijd stuurden handelaren bewust vaten op wereldreis om ze te laten ‘bakken’. Het resultaat werd zo populair dat de wijnen een speciale vermelding mee kregen op de vaten en later op de flessen. 'Returned Wine' en 'India Circuit Wine' werden felbegeerde referenties. Het duurde tot 1794 voor men door had, dat de wijn door de grote temperatuurschommelingen veranderde, in combinatie met de vochtige zeelucht. Het subtropische klimaat op Madeira was hier zeer geschikt voor. Zo ontstond de , die de Madeira wijn het karakter geeft, dat we nu nog steeds kennen en dat de wijn uitzonderlijk lang houdbaar maakt.

De familie achter de wijn

In de geschiedenis van Madeira speelt de familie een grote rol. Waar veel producenten kwamen en gingen, bleef deze familie vanaf het begin een constante factor. In 1808 arriveerde op Madeira en begon in 1811 als handelaar in lokale producten welke hij aan de man bracht bij schepen die de Atlantische route voeren. Al snel richtte hij zich echyer volledig op wijn. Zijn bedrijf groeide uit tot een van de meest invloedrijke huizen op het eiland. In de 19e en 20e eeuw kreeg Madeira het zwaar door ziektes in de wijngaarden en teruglopende export. Veel producenten verdwenen of fuseerden. Blandy’s koos voor samenwerking en werd medeoprichter van wat later de zou worden. Die samenwerking bood schaalvoordelen, maar de familie bleef altijd een zelfstandige kracht binnen het geheel. Tot op de dag van vandaag is Blandy’s de enige oorspronkelijke Madeira‑familie die nog steeds actief en leidend is in de sector. Het hart van het bedrijf ligt in Funchal, in de historische Blandy’s Wine Lodge. Dit complex, midden in de stad, bestaat uit oude magazijnen en rijpingszolders waar de canteiro‑vaten liggen. Bezoekers kunnen er rondleidingen volgen die de geschiedenis van de familie en het productieproces laten zien. De lodge heeft een proeflokaal waar je verschillende stijlen Madeira kunt proeven, van droge Sercial tot rijke Malmsey. Daarnaast is er een winkel waar zowel instapwijnen als zeldzame jaargangen te koop zijn.

Hoe Madeira wordt gemaakt

• Vinificatie

  Tot de jaren tachtig van vorige eeuw was het de wijnbouwer die het druivensap tot wijn vinifieerde en de wijn aan de exporteurs in Funchal verkocht. Vandaag kopen de exporteurs ofwel druiven, most of wijn, die ze dan verder tot Madeira omvormen. De eerste stap is laten gisten van het druiven sap bij een temperatuur die schommelt tussen 25 en 30°C . Tijdens de gisting wordt de omzetting van de suikers naar alcohol nauwlettend in de gaten gehouden en naargelang de bestemming van de wijnen worden ze op een specifiek moment versterkt.

• Versterken

  Het versterken gebeurt door het overtappen van de wijn naar een vat met daarin de juiste verhouding aan wijnalcohol. De zoete wijnen (Malvasia) worden al kort na het begin van de gisting versterkt. Dit gebeurt naargelang het druivenras na een halve tot één dag. Voor half zoete wijnen (Boal) gebeurt dit na twee à drie dagen. Half droge wijnen (Verdelho) worden na vier à vijf dagen versterkt. De droogste versies (Sercial) gisten tot een volle week voordat er alcohol toegevoegd wordt. De versterkte wijn heeft nu een alocholpercentage van 17% en heet vinho claro en blijft de hele winter rusten om te stabiliseren.

• Estufagem

  Er zijn twee methoden om de wijn te verwarmen.
  
  De eerste methode is de meest industriële. Hierbij wordt vinho claro in een groot roestvrijstalen vat gegoten, waardoor een waterpijpsysteem loopt. Door de leidingen loopt warm water van ongeveer 65 °C zodat de wijn langzaam opwarmt tot een temperatuur van minimaal 50 en maximaal 55 °C. Deze temperatuur moet dan minimaal drie maanden aangehouden worden. Daarna wordt de wijn op natuurlijke wijze afgekoeld. Deze 'snelle' werkwijze heeft als risico dat bepaalde restsuikers in de Madeira karameliseren, wat een bittere nasmaak kan nalaten in de wijn. Deze methode wordt dan ook vooral toegepast voor de goedkopere wijnen.
  
  Het tweede proces heet canteiro, genoemd naar de draagbalken waarop de vaten rusten. Alle vintage wijnen worden op deze manier gemaakt. Dit unieke proces bestaat uit het rijpen van de wijnen in vaten gedurende minimaal 4 jaar, opgeslagen onder de balken van warme zolders, blootgesteld aan de natuurlijke warmte van de zon die de wijn zachtjes opwarmt.
  De afgesloten ruimte met grote houten vaten waarin de vinho claro wordt verwarmd (foto: CVR Magazine)
  De vaten zijn nooit volledig gevuld, waardoor de wijn langzaam kan oxideren en de primaire aroma's kunnen transformeren in tertiaire aroma's met onder andere kruiden, geroosterde noten, gedroogd fruit en rook.
  Na een aantal jaren op de hoogste en warmste verdieping worden de wijnen naar steeds lagere en koelere verdiepingen verplaatst. Uiteindelijk bereiken de wijnen de begane grond om hun rijping af te ronden waarbij vintage of frasqueira Madeira's minstens twintig jaar op vat rijpen voor zij verkocht mogen worden. Als gevolg van deze langdurige rijping zal ongeveer 40% van de vintage wijnen op het moment van bottelen zijn verdampt.
  De pipas waarin de beste wijnen worden opgeslagen (foto: CVR Magazine)
  Ongeacht de methodiek worden zowel de vaten als de kranen verzegeld door het
  Instituto do Vinho da Madeira
  Meer informatie op de website van het instituut
  zodra het proces in gang wordt gezet.

• Bottelen

  Net zoals bij port en champagne is het uiteindelijk de keldermeester die de finale blend maakt. Hierbij worden oudere wijnen gebruikt om jongere wijnen meer karakter te geven. Het alcoholgehalte mag tot 2 jaar voor de finale botteling nog gecorrigeerd worden en ligt uiteindelijk tussen de 17% en 22%.
  Het resultaat is een bijna onverwoestbare wijn. Zo kan een geopende fles maanden blijven staan zonder merkbaar kwaliteitsverlies.

Ieder zijn eigen smaak

Als het druivenras vermeld wordt op het etiket, dan moet 85% van de inhoud van de fles van dit druivenras afkomstig zijn. Het druivenras geeft informatie over de zoetheidsgraad van de wijn:

Druif	Aanduiding	Smaakstijl
Sercial (Cercial)	Dry of Seco	droog, fris, bijna ziltig
Verdelho	Medium-Dry of Meio Seco	medium-dry, kruidig en iets voller
Boal (Bual)	Medium-Sweet (of Medium-Rich) of Meio doce	medium-rich, honing en karamel
Malvasia (Malmsey)	Sweet (of Rich) of Doce	rijk, volzoet, rozijn en toffee

Daarnaast wordt er ook Madeira gemaakt van alleen Tinta Negra. Deze veelzijdige blauwe druif kan in alle smaken worden gebruikt als aanvulling, maar je kunt ook zelfstandige wijnen met smaken van droog tot zoet met deze druif creëren.

Hoe ouder hoe beter

Madeira wordt vaak aangeduid met leeftijdscategorieën. Dit aantal jaren geeft het gemiddeld aantal jaren dat de wijnen in de blend hebben gerijpt.
Single harvest‑wijnen komen uit één oogstjaar en rijpen minimaal vijf tot soms meer dan vijftig jaar. Vanaf 20 jaar worden deze wijnen Vintage genoemd en daarvoor heten deze wijnen Harvest.

Term	Rijping (gemiddeld)
Finest Madeira of Seleccionado	3 jaar
Reserve Madeira of Velha	5 jaar
Special Reserve Madeira of Reserva Velha	10 jaar
Extra Reserve Madeira	15 tot meer dan 40 jaar
Vintage Madeira of Frasqueira	minimaal 20 jaar rijping op vat

Een Vintage wijn bestaat altijd uit 100% de druif die op de fles vermeld staat en is geen blend van andere jaren. En dan is er nog de ‘Madeira’ uit de supermarkt die in de ossestaartsoep gaat. Dat is meestal geen echte Madeira, geen product van het eiland, geen canteiro‑rijping, vaak een goedkope, gearomatiseerde kookwijn. Het verschil is vergelijkbaar met echte Parmezaanse kaas versus een zakje geraspte ‘pasta‑kaas’. Het lijkt qua naam op elkaar, maar dat is dan ook alles.

Ga het proeven

Madeira is geen modewijn. Het is een wijn die je moet ontdekken, glas voor glas. De zuren zijn hoog, de smaken gelaagd, de houdbaarheid ongekend. Een goede Madeira kan smaken naar citrus, noten, karamel, koffie, sinaasappelschil, rook, zout en gedroogd fruit – soms allemaal tegelijk. Proef het, bij voorkeur een kwalitatief hoogwaardige wijn van het huis Blandy's: het is de ontdekkingstocht meer dan waard. Mail de redactie